जनताको शक्ति, जनताकै शासन
डा. सी. के. राउतले परिकल्पना गर्नुभएको नौलो गणतन्त्र भनेको नाम मात्रको शासन प्रणाली होइन, राज्य चलाउने सोच, संस्कार र अभ्यासको आमूल परिवर्तन हो। यो अवधारणा जनतालाई पाँच वर्षमा एकपटक भोट हाल्ने नागरिकमा सीमित नगरी, दैनिक शासन प्रक्रियामा सक्रिय सहभागी बनाउने दर्शन हो।
नौलो गणतन्त्रको केन्द्रमा सत्ता होइन, नागरिकको जीवन, सम्मान र अवसर रहन्छ।
नौलो गणतन्त्रका मूल आधारहरू
१. नागरिक सर्वोच्चता
राज्यको वास्तविक शक्ति जनता हुन्। नीति, कानून र निर्णय प्रक्रिया जनताको आवश्यकता, सहमति र हितबाट निर्देशित हुन्छ।
२. सेवा–मुखी राज्य
सरकार शासक होइन, जनताको सेवक हुन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा, रोजगारी र आधारभूत सेवा राज्यको पहिलो दायित्व हुन्छ।
३. जवाफदेही र पारदर्शी शासन
सार्वजनिक पदमा बसेकाहरू जनतासामु पूर्ण रूपमा जवाफदेही हुन्छन्।
भ्रष्टाचार, शक्ति दुरुपयोग र अपारदर्शितामाथि शून्य सहनशीलता अपनाइन्छ।
४. समानता र सम्मान
जाति, भाषा, लिङ्ग, भूगोल वा पहिचानका आधारमा कुनै पनि नागरिक विभेदमा पर्नु हुँदैन।
सबै नागरिकलाई बराबर अधिकार, अवसर र सम्मान सुनिश्चित गरिन्छ।
५. वास्तविक संघीयता र स्थानीय सशक्तिकरण
स्थानीय तहलाई अधिकार, स्रोत र निर्णय क्षमता दिइन्छ।
विकास केन्द्रमा होइन, गाउँ–टोलबाट सुरु हुन्छ।
६. अवसरमा आधारित विकास
विकास भनेको सडक र भवन मात्र होइन।
गुणस्तरीय शिक्षा, सीप, रोजगारी, उद्यम र आत्मनिर्भरता नै विकासको मापन हो।
नौलो गणतन्त्रको लक्ष्य
नौलो गणतन्त्रको लक्ष्य सत्ता परिवर्तन होइन, जनजीवनको परिवर्तन हो।
जहाँ शासन डरबाट होइन, भरोसाबाट चल्छ।
जहाँ नेता मालिक होइन, जनताको प्रतिनिधि र सेवक हुन्छ।
नौलो गणतन्त्र भनेको—
पुरानो सोचको अन्त्य र न्यायपूर्ण, सक्षम र सम्मानित नेपालको सुरुवात हो।
नौलो गणतन्त्रः सामाजिक लोकतन्त्र सम्बन्धी राजनैतिक प्रतिवेदनः यहाँ छ (PDF)